Quantitative easing: miqdoriy yumshatish oddiy tilda
Ba’zan iqtisodiyot “muzlab” qoladi: odamlar kamroq xarid qiladi, biznes sarmoyani kamaytiradi, banklar ehtiyotkor bo‘lib qoladi. Markaziy bank odatda buni foiz stavkasini tushirib “jonlantirishga” urinadi. Lekin foiz stavkasi allaqachon juda past bo‘lsa-chi? Mana shunday vaziyatda **quantitative easing** (qisqacha QE) — o‘zbekcha aytganda **miqdoriy yumshatish** ishga tushadi.
## Quantitative easing nima
QE — markaziy bankning **yirik miqdorda qimmatli qog‘ozlar (ko‘pincha davlat obligatsiyalari)** sotib olishi orqali moliya tizimiga “yumshatish” berishidir. Maqsad: **uzoq muddatli foizlarni pasaytirish**, kredit sharoitini yengillashtirish va iqtisodiy faollikni [qo‘llab-quvvatlash.](https://www.bankofengland.co.uk/monetary-policy/quantitative-easing)
Buni ko‘pincha “pul bosish” deb ham atashadi, lekin amaliy mexanizmi biroz boshqacha: markaziy bank ko‘pincha naqd pul tarqatmaydi, u bank tizimidagi elektron hisob-kitob pullari — **rezervlar** orqali aktiv sotib [oladi.](https://www.bankofengland.co.uk/monetary-policy/quantitative-easing)
## QE qachon kerak bo‘ladi
QE odatda shunday holatlarda ko‘proq qo‘llanadi:
- foiz stavkasi juda past bo‘lib, uni yana tushirishning foydasi kam bo‘lsa;
- iqtisodiy pasayish kuchli bo‘lsa va uzoq muddatli qarz olish qimmat bo‘lib qolsa;
- bozorlar “taranglashib”, obligatsiya va kredit bozori yomon ishlay boshlasa.
Bu “oxirgi choralar” degani emas, lekin odatda **oddiy foiz siyosati yetmay qolgan paytda** ko‘riladigan noodatiy vosita hisoblanadi.
## QE amalda qanday ishlaydi
QE ni kundalik hayotga o‘xshatib tushuntirsak, markaziy bank “katta xaridor”ga aylanadi.
1) Markaziy bank bozordan obligatsiyalarni sotib oladi (ko‘pincha ikkilamchi bozordan).
2) Sotuvchiga (masalan, bank yoki fond) pul o‘tkazadi — bu pul ko‘pincha markaziy bank rezervlari ko‘rinishida yaratiladi.
3) Obligatsiyaga talab oshadi → narxi ko‘tariladi → obligatsiya daromadliligi (yield) tushadi.
4) Uzoq muddatli foizlar pasaysa, ipoteka va biznes kreditlari ham nisbatan arzonlashishi mumkin.
Rasm manbasi.[manba](https://answr.pro/questions/1350248)
## Qaysi aktivlar sotib olinadi
Ko‘p davlatlarda QE doirasida quyidagilar ko‘p uchraydi:
- davlat obligatsiyalari (g‘aznachilik qog‘ozlari);
- ipoteka bilan ta’minlangan qimmatli qog‘ozlar (AQSh misolida);
- ayrim holatlarda yuqori sifatli korporativ obligatsiyalar.
Muhim nuqta: bu jarayon “davlat xarajatlarini bevosita moliyalash”ga aylanib ketmasligi uchun, odatda obligatsiyani **birlamchi bozordan emas**, bozor narxi shakllangandan keyin sotib olish kabi cheklov va himoyalar [ta’kidlanadi.](https://www.ecb.europa.eu/ecb-and-you/explainers/tell-me-more/html/asset-purchase.en.html)
## QE ning kutiladigan foydali ta’sirlari
QE haqida “foydasi bormi?” degan savol ko‘p beriladi. Odatda markaziy banklar va tadqiqotlarda quyidagilarni aytadi:
- **uzoq muddatli foizlarni tushirish**: davlat obligatsiyasi daromadliligi pasaysa, qolgan foizlar ham “pastga tortilishi” mumkin;
- **moliyaviy sharoitni yumshatish**: banklar va investorlar “naqd”ni boshqa aktivlarga yo‘naltirishi, bozor likvidligi yaxshilanishi mumkin;
- **ishonch signali**: markaziy bank “zarur bo‘lsa, qo‘llab-quvvatlayman” degan signal beradi (bu har doim ham ishlamaydi, lekin muhim belgi).
## QE ning xatarlari va tanqidlar
QE “bepul tushlik” emas. Eng ko‘p muhokama qilinadigan xavflar:
- **inflyatsiya xavfi**: agar iqtisodiyot qayta tiklanib ulgurgan paytda ham juda yumshoq siyosat davom etsa, narxlar o'sishi qo'ldan chiqib ketishi mumkin;
- **aktivlar narxining shishishi**: aksiyalar/ko‘chmas mulk narxlari oshib, boylik ko‘proq aktiv egalari tomonga og‘ishi mumkin (bahsli masala);
- **markaziy bank zarar ko‘rishi**: foiz stavkalari ko‘tarilganda, avval past foizda sotib olingan uzun obligatsiyalar balansda “og‘ir” bo‘lib qolishi va zararlar muhokamasi kuchayishi mumkin.
2025-yilgi ishchi maqolasi ham shuni muhokama qiladi: QE ba’zi sharoitlarda ishlab chiqarish va inflyatsiyani ko‘tarishda kuchli bo‘lishi mumkin, lekin “sayoz” past-foiz muhitida qizib ketish va zarar xavfi oshishi [mumkin.](https://www.imf.org/-/media/files/publications/wp/2025/english/wpiea2025158-source-pdf.pdf)
## QE “pul bosish”mi yoki byudjetni moliyalashmi
Bu joyda odamlar ko‘p adashadi.
- **“Pul bosish” deyishadi**, chunki markaziy bank haqiqatan ham raqamli rezervlar yaratadi. Lekin u odatda shunchaki “pul tarqatmaydi”, **aktiv sotib oladi**: ya’ni obligatsiyani oladi, evaziga pul beradi.
- **Byudjetni bevosita moliyalash (monetary financing)** esa davlat obligatsiyasini *birlamchi bozordan*, ya’ni davlat chiqarayotgan paytda bevosita sotib olishga yaqin tushuncha.
- Ko‘p yirik markaziy banklar, jumladan ECB(Yevropa Markaziy Banki), bu chegarani saqlash uchun qoidalar va cheklovlarni [urg‘ulaydi.](https://www.ecb.europa.eu/ecb-and-you/explainers/tell-me-more/html/asset-purchase.en.html)
## Nega QE ko‘pincha obligatsiya bozoridan boshlanadi
Chunki obligatsiya bozori — “foizlar termometri”. Davlat obligatsiyasining daromadliligi ko‘p kredit va moliyaviy mahsulotlar uchun “bazaviy fon” bo‘lib turadi. Shu sabab, QE obligatsiya narxini ko‘tarib, daromadlilikni tushirishni [ko‘zlaydi.](https://www.bankofengland.co.uk/monetary-policy/quantitative-easing)
Rasm manbasi.[manba](https://econs.online/articles/opinions/vertoletnye-dengi-kolichestvennoe-smyagchenie-i-drugie-idei/)
## QE kimlar tomonidan ishlatilgan
QE turli ko‘rinishlarda dunyoning yirik iqtisodiyotlarida qo‘llanilgan va har bir mamlakatda u mahalliy muammolarga mos shaklda rivojlangan. Eng erta va eng uzoq davom etgan tajriba **Yaponiya**ga tegishli. Yaponiya Markaziy banki 2001-yilda deflyatsiya va uzoq muddatli iqtisodiy turg‘unlikka qarshi ilk bor miqdoriy yumshatishni ishga tushirdi. 1990-yillardagi aktivlar pufagi yorilgandan keyin mamlakatda narxlar o‘smasligi va talab yetishmasligi muammo bo‘lib qolgan edi. 2001–2006-yillarda bank tizimidagi rezervlar keskin oshirildi, davlat obligatsiyalari keng miqyosda sotib olindi va foiz stavkalari deyarli nol darajasida ushlab turildi. 2013-yildan boshlab “Abenomika” siyosati doirasida QE yanada agressivlashdi: markaziy bank nafaqat obligatsiyalarni, balki ETF kabi moliyaviy aktivlarni ham sotib ola boshladi. Natijada Yaponiya Markaziy banki balansining hajmi yalpi ichki mahsulotdan ham oshib ketdi va bu dunyodagi eng yirik QE tajribalaridan biriga aylandi.[Yaponiya](https://www.bankofjapan.or.jp/en/mopo/outline/qqe.htm)
AQShda miqdoriy yumshatish 2008-yilgi global moliyaviy inqirozdan keyin asosiy pul-kredit vositasiga aylandi. Lehman Brothers bankrotligidan so‘ng kredit bozorlari deyarli to‘xtab qolgan va oddiy foiz stavkalarini pasaytirish iqtisodiyotni jonlantirish uchun yetarli bo‘lmay qolgan edi. AQSh Federal rezerv tizimi 2008–2010-yillarda QE1 doirasida ipoteka bilan ta’minlangan qimmatli qog‘ozlar va davlat obligatsiyalarini sotib oldi. 2010–2011-yillarda QE2 bosqichi, 2012–2014-yillarda esa QE3 deb atalgan ochiq muddatli dastur amalga oshirildi. Ushbu siyosat uzoq muddatli foizlarga bosimni pasaytirdi, moliya bozorlarida likvidlikni tikladi va iqtisodiy tiklanish jarayoniga turtki berdi. 2017-yildan boshlab esa Federal rezerv tizimi bosqichma-bosqich QE dan chiqish, ya’ni QT siyosatini boshladi.[AQSh](https://www.newyorkfed.org/markets/programs-archive/large-scale-asset-purchases)
Buyuk Britaniyada QE siyosati 2009-yilda joriy etilgan bo‘lib, u ham global moliyaviy inqiroz oqibatlarini yumshatishga qaratilgan edi. Bank tizimida kreditlash keskin qisqarib, iqtisodiy faollik pasaygan bir paytda Angliya Banki asosan davlat obligatsiyalarini sotib olish orqali pul-kredit sharoitlarini yumshatdi. Keyingi yillarda dastur bir necha bor kengaytirildi, xususan 2016-yilda Brexit referendumi ortidan va 2020-yilda COVID-19 pandemiyasi davrida QE hajmi sezilarli darajada oshirildi. Angliya Banki bu siyosat orqali uzoq muddatli foizlarni past darajada saqlash, ishonchni mustahkamlash va iqtisodiy zarbalarni yumshatishni maqsad qilgan. 2022-yildan boshlab esa balansni qisqartirish va QT jarayoni bosqichma-bosqich yo‘lga qo‘yildi.[Buyuk Britaniya](https://www.bankofengland.co.uk/monetary-policy/quantitative-easing)
Rasm manbasi.[manba](https://bizmedia.kz/app/uploads/2023/04/czentralnyj-bank-yaponii-pokupaet-obligaczii-dlya-dostizheniya-czelevoj-inflyaczii-bizmedia.kz_-1024x576.jpeg)
## QE qanday tugaydi: quantitative tightening (QT)
QE “abadiy” bo‘lib qolmaydi. Markaziy banklar odatda ikki yo‘l bilan chiqadi:
- obligatsiyalar muddati tugaganda yangisini qayta sotib olmay, balansni asta kichraytirishadi:
- yoki bozorga obligatsiyalarni sotib, balansni faol qisqartirishadi.
BoE(Angilya banki) buni “quantitative tightening (QT)” deb ataydi va QE davrida yaratilgan pul (rezervlar) obligatsiya sotilganda yoki muddati tugaganda “orqaga so‘rilishi” mumkinligini ham ochiq tushuntiradi.[tushuntiradi](https://www.bankofengland.co.uk/monetary-policy/quantitative-easing)
## Xulosa
Quantitative easing — markaziy bankning foiz stavkalari “past chegaraga” kelib qolgan paytda iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlash uchun ishlatadigan kuchli, lekin ehtiyotkorlik talab qiladigan instrumenti. U obligatsiyalarni yirik miqdorda sotib olib, uzoq muddatli foizlarni pasaytirishga va moliyaviy sharoitni yumshatishga urinadi. Biroq noto‘g‘ri vaqt yoki noto‘g‘ri miqyos inflyatsiya, bozor buzilishi va markaziy bank balansida yo‘qotishlar kabi muammolarni ham kuchaytirishi mumkin.[mumkin](https://www.imf.org/-/media/files/publications/wp/2025/english/wpiea2025158-source-pdf.pdf)