Banklar pulni qanday yaratadi: double entry orqali, xaqiqiy misollar bilan

Bu mavzuga kirishdan oldin, pul tizimining kengroq tomoni haqida [Kredit yaratish nazaryasi](https://www.dfin.uz/qollanmalar/-kredit-yaratish-nazariyasi-richard-verner-banklar-pulni-qanday-yaratishini-qanday-isbotladi) maqolasini ham o‘qib chiqishingiz mumkin. # Banklar pulni qanday yaratadi: double entry orqali, real misollar bilan Ko‘p joyda bank haqida juda sodda hikoya beriladi: odamlar bankka pul qo‘yadi, bank esa o‘sha pulni boshqalarga qarz beradi. Richard Werner tanqid qilgan nuqta ham aynan shu: zamonaviy bank amaliyotida bank odatda mavjud depozitni shunchaki boshqa odamga “uzatib” qo‘ymaydi. Werner 2014-yildagi maqolasida banklar kredit berayotganda bir vaqtning o‘zida yangi depozit ham yaratadi, degan pozitsiyani himoya qiladi. Bu fikr Bank of England va Bundesbank izohlari bilan ham mos keladi: tijorat banklari kredit berganda depozit yaratadi, ya’ni keng ma’nodagi pul massasining katta qismi shu jarayonda paydo bo‘ladi. ([1](https://ideas.repec.org/a/eee/finana/v36y2014icp1-19.html), [2](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy), [3](https://www.bundesbank.de/resource/blob/654284/df66c4444d065a7f519e2ab0c476df58/m/2017-04-money-creation-process-data.pdf)) Eng muhim gap shuki, “pul yo‘q joydan paydo bo‘ldi” degan ibora sehr emas. Bu buxgalteriya yozuvi orqali sodir bo‘ladi. Bank bir tomonda aktiv yaratadi, ikkinchi tomonda majburiyat yaratadi. Aktiv — mijozning bank oldidagi qarzi. Majburiyat — bankning mijoz oldidagi depozit majburiyati. Shuning uchun bu hodisani tushunishning eng to‘g‘ri yo‘li — **double entry accounting**, ya’ni ikki tomonlama buxgalteriya orqali qarash. ([2](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy)) ## Avval asosiy tushuncha Bank balansida ikki tomon bor: Chap tomon — **aktivlar** O‘ng tomon — **majburiyatlar** va **kapital** Masalan: - Bank bergan kredit — bank uchun **aktiv** - Mijozning hisobidagi depozit — bank uchun **majburiyat** - Bank aksiyadorlarining ulushi — **kapital** Shu sababli bank kredit berganda uning balansida faqat bitta yozuv emas, ikki yozuv paydo bo‘ladi. Bu double entryning yuragi. Bundesbank buni juda aniq tushuntiradi: bank kredit berganda mijoz hisobiga book money, ya’ni bank depoziti yozadi; shu bilan birga bank balansida kredit aktiv sifatida paydo bo‘ladi. ([3](https://www.bundesbank.de/resource/blob/654284/df66c4444d065a7f519e2ab0c476df58/m/2017-04-money-creation-process-data.pdf)) ## 1-misol: bank 100 million so‘m kredit berdi Faraz qilaylik, Aziz ismli tadbirkor bankdan 100 million so‘m kredit oldi. Kredit berilishidan oldin bankning soddalashtirilgan balansi: | Bank balansi | Aktivlar | Majburiyatlar + kapital | |---|---:|---:| | Avval | Rezervlar 500 mln | Depozitlar 400 mln | | | Kreditlar 300 mln | Kapital 400 mln | Endi bank Azizga 100 million so‘m kredit ajratadi. ### Bankning yozuvi **Debit (aktiv oshadi):** Kreditlar +100 mln **Credit (majburiyat oshadi):** Azizning depoziti +100 mln Yangi balans: | Bank balansi | Aktivlar | Majburiyatlar + kapital | |---|---:|---:| | Kreditdan keyin | Rezervlar 500 mln | Depozitlar 500 mln | | | Kreditlar 400 mln | Kapital 400 mln | Mana shu lahzada yangi depozit yaratildi. Azizning hisobida endi 100 million so‘m bor. Bank o‘sha pulni boshqa mijoz hisobidan olib Azizga ko‘chirmadi. Bank yangi aktiv va yangi majburiyat yozdi. Bank of England aynan shu jarayonni “when a bank makes a loan, it creates a matching deposit” deb tushuntiradi. ([2](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy)) Bu yerda muhim nuqta shuki: **bank uchun kredit — aktiv, depozit — majburiyat.** Shuning uchun kredit berish bank balansini ikkala tomondan ham kattalashtiradi. Bu oddiy vositachilik emas, balans yaratish jarayoni. Wernerning mashhur argumenti ham shu yerga borib taqaladi. ([1](https://ideas.repec.org/a/eee/finana/v36y2014icp1-19.html)) ## 2-misol: qarz oluvchi o‘sha pulni boshqa bankka o‘tkazsa nima bo‘ladi? Ko‘p odam aynan shu joyda chalkashadi. “Yaxshi, bank depozit yaratdi. Lekin mijoz bu pulni boshqa bankdagi sotuvchiga o‘tkazsa-chi?” Faraz qilaylik, Aziz 100 million so‘mni “Bank A”dan oldi va uskunani “Bank B”dagi sotuvchidan sotib oldi. ### 1-bosqich: kredit yaratiladi Bank A balansida: - Aktiv: Azizga kredit +100 mln - Majburiyat: Aziz depoziti +100 mln ### 2-bosqich: Aziz sotuvchiga to‘laydi Azizning Bank A dagi depoziti kamayadi. Bank A Bank B ga to‘lovni amalga oshirish uchun rezerv yuboradi. Endi Bank A da: - Aziz depoziti 0 bo‘lishi mumkin - Azizga berilgan kredit hali ham aktiv sifatida turadi - Bank A ning rezervlari kamayadi Bank B da esa: - Sotuvchining depoziti +100 mln - Bank B aktiv tomonda qo‘shimcha rezerv oladi Bu juda muhim. Kredit yaratgan bank depozitni yaratdi, lekin to‘lov tizimi orqali rezerv ko‘chishi keyin sodir bo‘ldi. Shuning uchun markaziy bank pullari — rezervlar — va tijorat banki pullari — depozitlar — bir xil narsa emas. Bank of England va Bundesbank ikkalasi ham banklar avval kredit yaratishi, keyin esa zarur likvidlik va rezervlarni boshqarishi mumkinligini tushuntiradi. ([2](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy), [3](https://www.bundesbank.de/resource/blob/654284/df66c4444d065a7f519e2ab0c476df58/m/2017-04-money-creation-process-data.pdf)) ## Nega bu “depozitlar kreditni moliyalaydi” degan oddiy hikoyadan farq qiladi? Oddiy hikoya shunday deydi: 1. odam A bankka 100 mln qo‘yadi 2. bank o‘sha 100 mln ni odam B ga qarz beradi Zamonaviy tushuntirish esa boshqacha: 1. bank B ga kredit yozadi 2. shu bilan birga B nomiga depozit yaratadi 3. keyinroq bank likvidlik, rezerv, kapital va risk masalalarini boshqaradi Bank of England 2014-yilgi maqolasida banklar “savers’ depositsni shunchaki qarzga beradigan oddiy vositachi emas” deb ochiq yozadi. Bundesbank ham bankning kredit berish qobiliyati “oldindan ortiqcha rezerv yoki depozit bor-yo‘qligiga bog‘liq emas”ligini aytadi. ([2](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy), [3](https://www.bundesbank.de/resource/blob/654284/df66c4444d065a7f519e2ab0c476df58/m/2017-04-money-creation-process-data.pdf)) ## Unda depozitlar umuman kerak emasmi? Kerak. Juda ham kerak. Lekin boshqa sabab bilan. Depozitlar bank uchun: - arzonroq moliyalash manbai bo‘lishi mumkin - to‘lov oqimlarini boshqarishga yordam beradi - likvidlik riskini pasaytiradi - foydalilikni yaxshilaydi Lekin “depozit bo‘lmasa kredit bo‘lmaydi” degan sodda formula zamonaviy bank amaliyotini to‘liq tushuntirmaydi. Real cheklovlar ko‘proq boshqa joyda: - qarz oluvchining sifatida - bank kapitalida - rentabellikda - risk boshqaruvida - tartibga solish talablarida - markaziy bank sharoitida Bu nuqtani Bank of England ham, Bundesbank ham alohida urg‘ulaydi. ([2](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy), [3](https://www.bundesbank.de/resource/blob/654284/df66c4444d065a7f519e2ab0c476df58/m/2017-04-money-creation-process-data.pdf)) ## 3-misol: ipoteka krediti Bu nazariyani eng yaxshi ko‘rsatadigan real dunyo misollaridan biri — ipoteka. Faraz qilaylik, Dilnoza 800 million so‘mga uy olmoqchi. Bank unga 600 million so‘m ipoteka krediti beradi. ### Kredit yozuvi paytida Bankda: - Aktiv: “Dilnozaga ipoteka krediti” +600 mln - Majburiyat: “Dilnoza depoziti” +600 mln Endi Dilnoza uy sotuvchisiga to‘laydi. Agar sotuvchining hisobi o‘sha bankda bo‘lsa, bank ichida shunchaki bir depozitdan boshqasiga o‘tadi. Agar sotuvchi boshqa bankda bo‘lsa, rezervlar banklar orasida ko‘chadi. Lekin katta nuqta o‘zgarmaydi: **kredit berilgan paytda yangi bank depoziti yaratildi.** Shu sababli uy-joy bozoridagi kredit kengayishi pul massasi va aktiv narxlarining o‘sishi bilan bog‘lanib ketishi mumkin. Werner uzoq yillardan beri kredit yaratish bilan aktiv bozorlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni ta’kidlab keladi. ([1](https://ideas.repec.org/a/eee/finana/v36y2014icp1-19.html)) ## 4-misol: biznes krediti va real iqtisodiyot Wernerning yana bir muhim farqlashi bor: har bir kreditning iqtisodiyotga ta’siri bir xil emas. U kreditni ba’zan ishlab chiqarish va real iqtisodiyotga ketadigan kreditlar hamda mavjud aktivlarni sotib olishga ketadigan kreditlar o‘rtasida farqlab tahlil qiladi. Bu qarashning markazi shuki, agar yangi kredit ishlab chiqarishni, ish o‘rinlarini va yangi mahsulotni oshirsa, uning ta’siri boshqacha; agar kredit asosan mavjud uylar yoki moliyaviy aktivlar narxini shishirsa, natija boshqacha bo‘lishi mumkin. ([1](https://ideas.repec.org/a/eee/finana/v36y2014icp1-19.html)) Masalan: - 1 mlrd so‘m kredit non zavodi uskunasiga ketsa — ishlab chiqarish quvvati oshishi mumkin - 1 mlrd so‘m kredit mavjud yer uchastkasini qimmatroq narxda sotib olishga ketsa — bu ko‘proq aktiv narxini shishirishi mumkin Bu yerdagi asosiy savol: **banklar yaratgan yangi pul qayerga oqyapti?** ## Kredit qaytarilganda nima bo‘ladi? Yana juda muhim masala: pul faqat yaratilmaydi, yo‘q qilinadi ham. Faraz qilaylik, Aziz kreditining 20 million so‘m asosiy qismini qaytardi. Bank yozuvi: - Majburiyat tomonda: Aziz depoziti −20 mln - Aktiv tomonda: Aziz krediti −20 mln Bu jarayonda depozit ham kamayadi, kredit ham kamayadi. Ya’ni avval yaratilgan bank puli qisqaradi. Bank foiz daromadi esa boshqa masala: asosiy summa bilan birga yo‘qolmaydi, foiz bankning daromadiga aylanadi. Shu sababli kredit qaytarilishi pul massasiga qisqartiruvchi ta’sir qilishi mumkin. Bank of Englandning “loans create deposits” mantig‘idan tabiiy xulosa ham shu: kreditlar yopilsa, mos depozitlar ham yo‘qoladi. ([2](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy)) ## “Out of nothing” deganda aynan nima nazarda tutiladi? Bu ibora noto‘g‘ri tushunilsa, go‘yo bank hech qanday cheklovsiz istagancha boylik yarata oladigandek eshitiladi. Aslida gap boshqacha. “To‘g‘ridan-to‘g‘ri oldindan mavjud depozitdan emas” degan ma’noda aytiladi. Ya’ni bank kredit paytida: - boshqa mijoz hisobidan pulni olib bermaydi - ombordagi naqdni sanab chiqmaydi - avvaldan shu miqdordagi depozit bo‘lishini kutmaydi U shunchaki double entry orqali: - aktiv yaratadi - majburiyat yaratadi Shu ma’noda yangi bank puli paydo bo‘ladi. Wernerning mashhur tezi ham, Bank of England izohi ham aynan shuni ko‘zda tutadi. ([1](https://ideas.repec.org/a/eee/finana/v36y2014icp1-19.html), [2](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy)) ## Lekin banklar cheksiz pul yarata oladimi? Yo‘q. Bu yerda juda muhim savol bor: “Agar banklar pul yaratsa, nima uchun cheksiz yaratmaydi?” Javob: chunki banklarni bir nechta real cheklov ushlab turadi. ### 1. Kapital cheklovi Bank riskli aktivlar uchun yetarli kapital tutishi kerak. Kapital — aksiyadorlar yostiqchasi. ### 2. Likvidlik cheklovi To‘lovlar oqimi, rezervlar, kundalik likvidlik, depozit chiqib ketishi masalalari bor. ### 3. Qarz oluvchi sifati Bank har kimga kredit bera olmaydi. Qaytish ehtimoli muhim. ### 4. Foydalilik Kredit yetarli rentabelli bo‘lishi kerak. ### 5. Pul-kredit siyosati Markaziy bank foizlar, likvidlik sharoiti va tizim riskiga ta’sir qiladi. Bank of England “money creation ultimately depends on monetary policy” deb yozadi, Bundesbank esa bankning kredit yaratishi depozit yoki ortiqcha rezervga emas, turli iqtisodiy va tartibiy cheklovlarga bog‘liqligini ta’kidlaydi. ([2](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy), [3](https://www.bundesbank.de/resource/blob/654284/df66c4444d065a7f519e2ab0c476df58/m/2017-04-money-creation-process-data.pdf)) ## Double entryni qisqa formulada yodlab olish Buni eng sodda formulada eslab qolish mumkin: ### Kredit berilganda **Bank:** - Dr Loans - Cr Deposits ### Kredit asosiy qismi qaytganda **Bank:** - Dr Deposits - Cr Loans ### Naqd yechib olinsa **Bank:** - Dr Deposits - Cr Cash/Reserves ### Boshqa bankka o‘tkazilsa **Bank A:** - Dr Deposits - Cr Reserves **Bank B:** - Dr Reserves - Cr Deposits Mana shu to‘rtta yozuvni tushungan odam odatda mavzuning asosiy mantiqini ushlab oladi. ## Eng ko‘p uchraydigan noto‘g‘ri tushunchalar Birinchisi: “Bank faqat mavjud depozitni qarzga beradi.” Bu zamonaviy bank tizimini to‘liq tasvirlamaydi. ([2](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy)) Ikkinchisi: “Rezerv ko‘paysa, bank avtomatik ko‘proq kredit beradi.” Bank of England bu klassik multiplier hikoyasini tanqid qiladi; kredit yaratish avtomatik rezerv ko‘payishidan kelib chiqmaydi. ([2](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy)) Uchinchisi: “Agar bank pul yaratsa, demak u sehr qilyapti.” Yo‘q, bu huquqiy va buxgalteriyaviy institutga asoslangan jarayon. To‘rtinchisi: “Pul yaratish faqat markaziy bankning ishi.” Markaziy bank rezerv va naqd pul yaratadi; tijorat banklari esa depozit pulning katta qismini kredit jarayonida yaratadi. ([4](https://www.bankofengland.co.uk/explainers/how-is-money-created)) ## Yakuniy xulosa Quyidagilarni qisqa va aniq tarzda aytish mumkin: 1. Zamonaviy iqtisodiyotdagi pulning katta qismi bank depozitlaridir. ([4](https://www.bankofengland.co.uk/explainers/how-is-money-created)) 2. Tijorat banki kredit berganda double entry orqali bir vaqtning o‘zida kredit aktivini va depozit majburiyatini yaratadi. ([2](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy)) 3. Shuning uchun “loans create deposits” — nazariy slogan emas, buxgalteriyaviy mexanizm. ([2](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy)) 4. Depozitlar va rezervlar bir xil emas; banklararo to‘lovlar rezervlar orqali hal qilinadi. ([3](https://www.bundesbank.de/resource/blob/654284/df66c4444d065a7f519e2ab0c476df58/m/2017-04-money-creation-process-data.pdf)) 5. Banklar cheksiz pul yarata olmaydi, chunki kapital, likvidlik, risk, rentabellik va pul-kredit siyosati ularni cheklaydi. ([2](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy)) 6. Wernerning muhim hissasi shundaki, u bu masalani faqat nazariya emas, bank amaliyoti va kredit oqimining qayerga ketishi nuqtayi nazaridan ko‘rsatadi. ([1](https://ideas.repec.org/a/eee/finana/v36y2014icp1-19.html)) Eng qisqa, lekin kuchli ibora bilan aytganda: **Bank kredit berganda pulni ombordan chiqarmaydi. Bank balansini kengaytiradi. Shu kengayishning o‘zi yangi depozit pul yaratadi.** --- # Manbalar [1](https://ideas.repec.org/a/eee/finana/v36y2014icp1-19.html) [2](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy) [3](https://www.bundesbank.de/resource/blob/654284/df66c4444d065a7f519e2ab0c476df58/m/2017-04-money-creation-process-data.pdf) [4](https://www.bankofengland.co.uk/explainers/how-is-money-created)