Kredit Yaratish Nazariyasi: Richard Verner banklar pul “yaratishini” qanday isbotladi?

> **Bitta jumlada:** Tijorat banki kredit berganda “boshqaning omonatini berib qo‘ymaydi” — u **kredit bilan birga yangi depozit (yangi pul)** yaratadi. [manba](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy) --- ## Nima uchun bu mavzu muhim? Ko‘pchilik “pulni markaziy bank bosib chiqaradi” deb o‘ylaydi. Ha, **naqd** pulni markaziy bank chiqaradi. Lekin zamonaviy iqtisodiyotda pulning katta qismi **bank depozitlari** ko‘rinishida bo‘ladi va ular ko‘pincha banklar kredit berganda paydo bo‘ladi. [manba](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy) Bu nimani o‘zgartiradi? - Iqtisodiyot “pul ko‘p/oz” bo‘lgani uchun emas, **kredit qayerga ketgani** uchun qiziydi yoki soviydi. [manba](https://www.bis.org/publ/bppdf/bispap06.pdf) - Uy-joy narxlari, aksiyalar, aktivlar pufagi — ko‘pincha **kredit oqimi** bilan kuchayadi. [manba](https://www.bis.org/publ/bppdf/bispap06.pdf) --- ## Uchta bank nazariyasi va Vernerning farqi Richard Verner banklar haqida uch xil yondashuv borligini aytadi: 1) **Vositachilik nazariyasi**: bank omonatni olib, uni kreditga beradi (“depozit → kredit”). [manba](https://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2000/wp0007.pdf) 2) **Fraksion-rezerv / multiplikator**: bank rezervga qarab ko‘paytiradi (darsliklarda ko‘p uchraydi). [manba](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy) 3) **Kredit yaratish nazariyasi (Verner)**: bank kredit berganda depozitni o‘sha zahoti yaratadi (“kredit → depozit”). [manba](https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1057521914001070) Vernerning kuchli tomoni shundaki: u “nazariya” bilan kifoyalanmay, bank amaliyotini **empirik** tekshiradi (bank tizimida kreditni qanday “booking” qilinishi). [manba](https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1057521914001070) --- ## Pul qayerdan paydo bo‘ladi: “kredit → depozit” mexanikasi Bank sizga kredit berganda, u odatda shunday qiladi: - Sizga **naqd** pul bermaydi (odatda). - Sizning hisobingizga **depozit yozuvi** (bank pulini) yaratadi. - Bankning balansida: - **Aktiv**: “berilgan kredit” - **Majburiyat**: “mijoz depoziti” paydo bo‘ladi. [manba](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy) Bu jarayonni Investopedia ham sodda qilib shunday ta’riflaydi: **“loans create deposits”** (kredit depozit yaratadi). [manba](https://www.investopedia.com/articles/investing/022416/why-banks-dont-need-your-money-make-loans.asp) --- ## Banklar buni qanday qiladi: balans misoli (oddiy raqamlar bilan) Keling, real hayotga yaqin, lekin juda sodda misol qilamiz. ### Vaziyat Siz bankdan **$10,000** (yoki ekvivalenti) kredit oldingiz. ### 1-qadam: Kredit berildi (pul “paydo bo‘ldi”) Bank balansidagi yozuv: | Bank balansi | Aktivlar | Majburiyatlar | |---|---:|---:| | Kredit berilganda | +$10,000 (kredit) | +$10,000 (sizning depozitingiz) | Shu bilan tizimda yangi depozit — ya’ni yangi bank puli — paydo bo‘ladi. [manba](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy) ### 2-qadam: Siz pulni sarflaysiz Siz bu $10,000 ga mashina yoki uskunani sotib oldingiz. Agar sotuvchi **xuddi shu bankda** bo‘lsa: - depozit ichkarida “ko‘chadi” - bank tizimida pul saqlanib qoladi (faqat egasi o‘zgaradi). [manba](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy) --- ## “Agar pul yo‘q bo‘lsa, u boshqa bankka o‘tganda nima bo‘ladi?” Endi eng qiziq joyi: siz pulni boshqa bankdagi sotuvchiga yubordingiz. ### Nima bo‘ladi? - Sizning bankingiz sotuvchining bankiga **to‘lovni** o‘tkazadi. - Bu o‘tkazma “rezervlar / settlement” orqali yakunlanadi (mamlakatga qarab tizim farq qiladi, lekin prinsip bir). [manba](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy) Muhim nuqta: - Bank kreditni berishda “oldindan rezerv topib” o‘tirmaydi. - Odatda banklar **kredit beradi**, keyin to‘lovlar oqimi va rezerv ehtiyojini boshqaradi. [manba](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy) Bu “banklar depozit kutib turadi” degan soddalashtirilgan tasavvurga zid. [manba](https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2016/12/31/Banks-Are-Not-Intermediaries-of-Loanable-Funds-43627) --- ## Banklarni nima cheklaydi: rezervmi, kapitalmi, foydami? ### (A) “Rezerv cheklaydi” degan fikr — ko‘pincha eski yoki soddalashtirilgan BoE shuni ochiq aytadi: banklar depozitni “ko‘paytiruvchi multiplikator” kabi mexanik tarzda yaratmaydi va depozitlar kreditga “xomashyo” bo‘lib turmaydi. [manba](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy) ### (B) Amaliy cheklovlar (ko‘proq real) Bankning kredit berishiga ko‘proq ta’sir qiladigan omillar: - **Kapital talablari** (risk-weighted aktivlarga nisbatan bank kapitali). [manba](https://www.investopedia.com/articles/investing/022416/why-banks-dont-need-your-money-make-loans.asp) - **Likvidlik / to‘lovlar**: boshqa banklarga to‘lovlarni bajara olish. [manba](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy) - **Foydalilik va risk**: mijoz qaytara oladimi? bank riskni ko‘tara oladimi? [manba](https://www.investopedia.com/articles/investing/022416/why-banks-dont-need-your-money-make-loans.asp) Verner esa shuni ta’kidlaydi: bank kredit berish qarorini odatda **avval** qiladi, cheklovlar va moslashuvlar esa ko‘pincha **keyin** keladi. [manba](https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1057521914001070) --- ## Kredit sifati: qaysi kredit o‘sish beradi, qaysi biri pufak? Vernerning eng “hayotiy” g‘oyalaridan biri: **hamma kredit bir xil emas**. ### 1) Real iqtisodiyotga ketadigan kredit - zavod, uskunalar - ishlab chiqarish, xizmatlar - eksport, innovatsiya Bu odatda ishlab chiqarishni oshiradi, bandlikni ko‘paytiradi. [manba](https://www.bis.org/publ/bppdf/bispap06.pdf) ### 2) Aktivlarga ketadigan kredit (pufak yo‘li) - ko‘chmas mulk spekulyatsiyasi - aksiyalar/aktivlar “narxini quvish” - yer bozori Bu ko‘pincha narxlarni shishiradi, keyin pufak yorilganda bank tizimini ham uradi. [manba](https://www.bis.org/publ/bppdf/bispap06.pdf) **Qisqa qoida:** “Kredit o‘sishni yaratadimi?” degan savolga javob — kredit qayerga ketganiga bog‘liq. [manba](https://www.bis.org/publ/bppdf/bispap06.pdf) --- ## Yaponiya pufagi: qanday boshlanib, qanday portladi? Yaponiya 1980-yillar oxiridagi pufak — kredit oqimi nimani qila olishini ko‘rsatadigan klassik misol. ### Fon: yen shiddat bilan mustahkamlandi (Plaza Accord) 1985-yil Plaza kelishuvidan keyin yen dollarga nisbatan juda tez kuchaydi; IMF ma’lumotida yenning dollarga qarshi **1985–1986 oralig‘ida juda katta qadrlangani** qayd etiladi. [manba](https://www.imf.org/-/media/websites/imf/imported-flagship-issues/external/pubs/ft/weo/2011/01/c1/_box14pdf.pdf) Yenning kuchayishi eksportchi iqtisodiyot uchun og‘riqli bo‘lgani uchun siyosat yumshash tomonga ketdi (pul arzonlashdi), bu esa kredit va aktiv bozori uchun “yoqilg‘i” bo‘ldi. [manba](https://www.imes.boj.or.jp/research/papers/english/me19-s1-14.pdf) ### Pul arzonlashdi: BoJ stavkalari ko‘tarilmaguncha BoJning diskont stavkasi 1989-yil mayidan boshlab ko‘tarila boshladi va 1990-yil avgustga kelib **6.0%** gacha chiqdi (rasmiy jadval). [manba](https://www.boj.or.jp/en/statistics/boj/other/discount/discount.htm) BIS tadqiqotida ham BoJ 1989-yil mayida 2.5%dan 3.25%ga ko‘targani, keyin 1990-yil avgustda 6.0%ga yetkazgani qayd etiladi. [manba](https://www.bis.org/publ/bppdf/bispap06.pdf) ### “Narxlar doim ko‘tariladi” degan ishonch kuchaydi BoJning o‘zi bilan bog‘liq ilmiy ish (Okina, 2001) pufak davrida agentlarda bullish kayfiyat kuchayganini va aktiv narxlari keskin oshganini tahlil qiladi. [manba](https://www.imes.boj.or.jp/research/papers/english/me19-s1-14.pdf) ### Pufakning “sinishi”: stavka + kreditni siqish + tartibga solish Stavkalar ko‘tarilishi bilan birga, real estate bilan bog‘liq kreditlarni cheklash choralari pufakni sovutgan omillardan biri sifatida ilmiy manbalarda tilga olinadi. [manba](https://www.kansascityfed.org/Jackson%20Hole/documents/3239/pdf-Iwata_0415.pdf) Nikkei 225 piki 1989-yil oxirida bo‘lganini Associated Press ham, Financial Times ham eslatadi (oldingi rekord 1989-yilgi pikka borib taqaladi). [manba](https://apnews.com/article/93003abeedbc99cf8f3dab78de78c298) --- ## “Qanchalik qimmat bo‘lgan?” — odamni hayratga soladigan narx misollari Yapon pufagi shunchaki “foizlar oshdi” degan quruq hikoya emas. O‘sha paytdagi raqamlar odamni hushidan ketkazadi. ### Ginza narxi: $230,000 / m² Reuters pufak cho‘qqisida Tokio Ginza hududida yer narxi **$230,000 per square meter** atrofida bo‘lgani haqida yozadi. [manba](https://www.reuters.com/markets/asia/japans-crazy-1980s-bubble-dim-memory-nikkei-hits-record-high-2024-02-22/) > Tasavvur qiling: 10 m² joy — $2.3 million. [manba](https://www.reuters.com/markets/asia/japans-crazy-1980s-bubble-dim-memory-nikkei-hits-record-high-2024-02-22/) ### “Imperial Palace — Kaliforniyadan qimmat” degan afsona qayerdan chiqdi? Reuters o‘sha davr muhitini tasvirlar ekan, Imperial Palace hududi “Kaliforniya ko‘chmas mulkidan qimmat” degan ibora ham pufak ramziga aylanganini eslatadi. [manba](https://www.reuters.com/markets/asia/japans-crazy-1980s-bubble-dim-memory-nikkei-hits-record-high-2024-02-22/) ### Nikkei 225: 34 yil qaytib kelmagan cho‘qqi AP yozishicha, Nikkei 225 1989-yil cho‘qqisini 2024-yilgacha “ortda qoldira olmagan” va bu pufakning qanchalik ekstremal bo‘lganini ko‘rsatadi. [manba](https://apnews.com/article/93003abeedbc99cf8f3dab78de78c298) --- ## 2008 inqirozi: shu mexanika global miqyosda Yaponiya “bir marta bo‘lib o‘tgan tarix” emas. Kreditlar aktivlarga ketganda, pufak boshqa joyda ham paydo bo‘ladi. IMF va BIS materiallarida: - banklar kredit yaratishi - kredit oqimi noto‘g‘ri yo‘nalishga ketsa, moliyaviy beqarorlik kuchayishi mavzulari qayta-qayta tahlil qilinadi. [manba](https://www.imf.org/en/Publications/WP/Issues/2016/12/31/Banks-Are-Not-Intermediaries-of-Loanable-Funds-43627) --- ## Xulosa: bu bilim sizga nima beradi? Agar siz banklar “depozitdan kredit beradi” deb o‘ylasangiz, siz kredit pufaklarini ham, inqirozlarni ham doim kech tushunasiz. Richard Verner va markaziy bank manbalaridan chiqadigan amaliy xulosa: 1) Banklar kredit berganda depozit yaratadi. [manba](https://www.bankofengland.co.uk/quarterly-bulletin/2014/q1/money-creation-in-the-modern-economy) 2) Kreditning yo‘nalishi (ishlab chiqarishmi yoki aktivlarmi) iqtisodiyot taqdirini belgilaydi. [manba](https://www.bis.org/publ/bppdf/bispap06.pdf) 3) Yaponiya pufagi — kredit aktivlarga oqsa, narxlar qanday “aqldan ozishi” va keyin qanday og‘ir oqibat bo‘lishini ko‘rsatadi. [manba](https://www.bis.org/publ/bppdf/bispap06.pdf) --- # Vizual materiallar (public / ochiq) — maqolaga qo‘ying Quyidagi rasmlar ochiq manbadan (Wikimedia Commons) va sizga maqolani “ko‘z bilan” tushuntirishga yordam beradi. ## Rasm 1 — Nikkei 225 (1985–1995): pufak va qulashi .svg) Manba: Wikimedia Commons [manba](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nikkei_225(1985-1995).svg) ## Rasm 2 — Yaponiya aktiv pufagi (vizual grafika)  Manba: Wikimedia Commons [manba](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Japan%27s_asset_bubble.jpg) ## Rasm 3 — Japan property prices (grafik)  Manba: Wikimedia Commons [manba](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Japan_property_prices.webp) --- # Qo‘shimcha: pul yaratilishini 1 ta chizma bilan tushuntirish (Markdown diagram) ```mermaid flowchart LR A[Bank kredit beradi] --> B[Mijoz hisobida depozit paydo bo‘ladi] B --> C[Mijoz to‘lov qiladi] C --> D[Agar boshqa bank bo'lsa: settlement/rezervlar orqali o'tadi] D --> E[Depozit boshqa bankda paydo bo'ladi]